Een harde uitspraak van de hoogste bestuursrechter maakt korte metten met een veelgehoorde verdediging: ontvangen dwangsommen kunnen als vermogen meetellen en leiden tot bijdrageverzoeken door het COA.
Waar draait de zaak precies om?
Vier asielzoekers vroegen de rechter om tussenkomst nadat zij een dwangsom ontvingen omdat de IND te lang deed over hun asielaanvraag. Die dwangsommen zorgden ervoor dat hun banktegoed boven de door het COA gehanteerde vermogensgrens uitkwam. Het COA vond dat dit reden genoeg was om een bijdrage in de opvangkosten te vragen.
De asielzoekers bestreden die stap en stelden dat zulke dwangsommen geen ‘gewoon’ vermogen zijn. Volgens hen is dat geld een reactie op falend overheidsoptreden — een vergoeding voor onzekerheid en stress — en zou het dus buiten beschouwing moeten blijven bij de beoordeling van de vermogenssituatie.
In de praktijk gaat het vaak om eenmalige bedragen die plots op de rekening verschijnen en daardoor direct consequenties hebben voor de toegang tot voorzieningen. Voor de betrokkenen verandert er daardoor in korte tijd veel: van volledig recht op kosteloze opvang naar een situatie waarin een bijdrage wordt gevraagd.
Wat is een dwangsom en waarom levert het discussie op?
Een dwangsom is een financiële prikkel: de overheid moet beslissen binnen een wettelijke termijn, en als dat niet gebeurt, loopt een bedrag per dag op. Het doel is om druk te zetten op de beslisser, niet om schade te compenseren. Dat onderscheid staat centraal in de controverse.
De asielzoekers pakten dit punt vast en zeiden dat de ontvangen bedragen juist bedoeld waren om geleden leed — zoals langdurige onzekerheid — enigszins te verzachten. Ze vonden daarom dat die bedragen niet als ‘eigen middelen’ gezien mochten worden wanneer het COA de hoogte van een bijdrage bepaald.
Het verschil tussen een prikkel en schadevergoeding lijkt misschien academisch, maar heeft concrete gevolgen voor iemands toegang tot opvang en ondersteuning. In rechtspraktijk bepalen zulke definities vaak of iemand op papier arm genoeg is voor hulp of juist wordt beschouwd als zelfredzaam.
De Raad van State trekt een streep: dwangsommen tellen als vermogen
De Raad van State volgde die redenering niet. In de uitspraak is helder gemaakt dat een dwangsom geen schadevergoeding is, maar een prikkel aan de overheid. Daardoor kan het geld worden gerekend tot het regulier vermogen van de ontvanger. Dat betekent praktisch: als het totaal aan middelen boven de vastgestelde vermogensgrens uitkomt, mag het COA om een deelbijdrage in de opvangkosten vragen.
Belangrijk daarbij is dat het niet om volledige terugbetaling van verblijfskosten gaat. Het COA bepaalt een passende bijdrage, afgestemd op wat iemand wél aan eigen middelen heeft. Europese regelgeving speelt hierbij een rol: lidstaten mogen mensen met voldoende financiële draagkracht laten bijdragen aan opvangkosten.
De uitspraak geeft duidelijkheid voor uitvoerende instanties die met zulke situaties worstelen en voorkomt willekeur in de afhandeling. Voor ontvangers van dwangsommen betekent het echter dat de administratieve gevolgen niet beperkt blijven tot een plus op de bankrekening, maar direct doorwerken in hun recht op voorzieningen.
Wat verandert er voor andere asielzoekers?
Deze uitspraak heeft bredere implicaties. Iedereen die dankzij trage IND-besluiten een dwangsom ontvangt en daardoor financieel boven de grens uitkomt, loopt het risico op een bijdrageverzoek van het COA. Procederen om dat contra te laten rekenen heeft, gezien deze precedentstelling, weinig kans van slagen.
Dat wil niet zeggen dat ieder geval identiek wordt behandeld. Het COA moet per persoon kijken naar de omstandigheden en proportioneel handelen. De hoogte van de bijdrage hangt af van het beschikbare vermogen en andere inkomstenbronnen, zoals werk of geld uit het buitenland.
In de praktijk betekent dit dat adviseurs en hulpverleners nog scherper moeten registeren welke middelen iemand heeft en wanneer die middelen tijdelijk of structureel zijn. Voor asielzoekers zelf verandert vooral het belang van transparante administratie en tijdige juridische bijstand.
Waarom leidt dit tot felle reacties?
De uitspraak snijdt een gevoelig punt aan. Dwangsommen zijn vaak het directe gevolg van bestuurlijke fouten: trage procedures bij de IND veroorzaken extra onzekerheid, waarna het ministerie betaalt om de boel te bespoelen. Datzelfde geld wordt vervolgens deels teruggevorderd doordat het als vermogen wordt gezien. Voor veel critici voelt dat als wrang en onrechtvaardig.
Tegelijkertijd is er een tegenargument: opvang betreft een collectieve voorziening die bedoeld is voor mensen zonder middelen. Het lijkt logisch dat wie met duizenden euro’s op de bank komt, niet volledig afhankelijk blijft van gratis opvang. Voorstanders zien de uitspraak daarom als logisch en in lijn met Europese regels over bijdragen door mensen met draagkracht.
Die botsing van principes — rechtvaardigheid tegenover solidariteit — maakt de discussie vooral emotioneel geladen. Voor betrokkenen voelt het als dubbel leed: eerst de pijn van traag beleid, daarna de consequentie dat compensatie hun toegang tot hulp onder druk zet.
Praktische gevolgen voor beleid en procedures
Voor het COA is de ruimte nu duidelijker: dwangsommen mogen in de berekening worden meegenomen. Dat maakt het eenvoudiger om consistent bij te sturen bij mensen die meer dan de toegestane eigen middelen hebben. Voor advocaten en belangenbehartigers betekent het dat nieuwe juridische uitdagingen zich op andere vlakken zullen moeten concentreren, bijvoorbeeld op de proportionaliteit van een bijdrage of op individuele onvoorziene omstandigheden.
Toch blijft het fundamentele knelpunt de wachttijden bij de IND. Zolang beslissingen stelselmatig te laat komen, blijven dwangsommen voorkomen en ontstaat opnieuw de discussie over de morele kant van het meetellen van die bedragen. Beleidsmakers kunnen kiezen: de procedures versnellen of het systeem rondom dwangsommen en opvang bijdragen anders inrichten.
In elk geval zal toezicht en transparantie belangrijker worden, zodat er minder discussie ontstaat over wanneer een bedrag echt als structureel vermogen moet gelden en wanneer het om een incidentele compensatie gaat.
Politiek en samenleving: de discussie stopt niet
Juridisch is de zaak afgehandeld, maar maatschappelijk blijft het brandend. Voorstanders van strikter beleid wijzen op eigen verantwoordelijkheid en solidariteit binnen het voorzieningenstelsel. Tegenstanders waarschuwen dat kwetsbare mensen daardoor extra druk ervaren en dat de prikkel waarmee burgers de overheid dwingen sneller te handelen, uitgehold raakt.
Uiteindelijk is deze uitspraak meer dan een juridische nuance; het is een signaal voor hoe samenleving en overheid omgaan met verantwoordelijkheden, zowel van de staat als van mensen die om bescherming vragen. De Raad van State legt nu de nadruk op een strakke juridische interpretatie, maar de politieke keuzes over wachttijden, opvang en sociale rechtvaardigheid blijven de echte discussiepunten.
De publieke discussie zal deels op emotie blijven draaien, maar beleidsmakers en uitvoerders kunnen die emoties niet negeren als ze effectief en rechtvaardig willen handelen. Dat maakt het onderwerp relevant voor politici, ambtenaren en maatschappelijke organisaties tegelijk.
Conclusie: reken erop dat dwangsommen meetellen — maar let op nuance
De hoogste bestuursrechter heeft duidelijk gemaakt dat dwangsommen niet als immateriële schadevergoeding gelden maar als reguliere financiële middelen. Daardoor mag het COA die bedragen meetellen bij het bepalen of iemand moet bijdragen aan opvangkosten. Dat brengt zekerheid voor het beleidsapparaat, maar niet per se rust voor asielzoekers die al jaren in onzekerheid leven.
Wie dit onderwerp volgt, moet twee dingen onthouden: enerzijds staat er nu juridisch vast dat dwangsommen meetellen bij de vermogensgrens; anderzijds blijft de discussie over de morele en politieke kanten van dat beleid brandend actueel. Dat maakt deze uitspraak belangrijk, maar voorlopig ook verre van het einde van het debat.
FAQ
Betekent dit dat alle dwangsommen automatisch meetellen als vermogen?
Niet automatisch; de Raad van State stelt dat dwangsommen als reguliere middelen kunnen tellen, maar het COA beoordeelt per persoon en kijkt naar totaalplaatje en proportionaliteit.
Kunnen ontvangers bezwaar maken tegen een bijdrageverzoek van het COA?
Ja, bezwaar is mogelijk, maar deze uitspraak maakt het juridisch lastiger om dwangsommen buiten beschouwing te laten; bezwaar moet zich richten op omstandigheden of proportionaliteit.
Wat kunnen hulpverleners doen om schade voor asielzoekers te beperken?
Hulpverleners moeten financiële gegevens zorgvuldig bijhouden, tijdig juridische bijstand regelen en documenteren of middelen tijdelijk of structureel zijn.
Bron: Raad van State
